AI dịch tiểu thuyết của Murakami gây tranh luận

Theo tạp chí Sixth Tone, chỉ khoảng vài giờ sau khi tiểu thuyết The Tale of Kaho của Haruki Murakami được bán ra hôm 3/7, một bản dịch tiếng Trung Quốc chưa được cấp phép nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội. Phiên bản này được tạo ra bằng Wenyi – công cụ dựa trên trí tuệ nhân tạo do sinh viên có bút danh Ping Ming phát triển với chi phí 13 nhân dân tệ (khoảng 1,9 USD).

Anh 21 tuổi, sinh viên chuyên ngành Văn học tại Đại học Sư phạm Nam Kinh, tự học lập trình bằng ngôn ngữ Python cách đây hai năm. Để huấn luyện Wenyi, Ping sử dụng các tác phẩm văn học Anh, bao gồm sáng tác của nhà văn người Mỹ Edgar Allan Poe và tiểu thuyết gia người Scotland Ian McEwan.

Là người hâm mộ Murakami, Ping luôn muốn đọc sách của tác giả ngay khi chúng được phát hành, nhưng anh không biết tiếng Nhật. Anh từng cố gắng đọc một bản dịch tiếng Trung của tiểu thuyết Thành phố và những bức tường bất định do công cụ dịch trực tuyến miễn phí DeepL thực hiện năm 2023, nhưng ”nó tệ đến mức không thể chấp nhận được, đại từ, danh từ riêng đều lộn xộn”. Ping phải đợi thêm một năm để có bản chuyển ngữ chính thức, do học giả văn học Shi Xiaowei dịch.

Theo Ping, Wenyi chia cuốn sách thành các đoạn nhỏ, mỗi đoạn ít hơn 2.000 từ, sau đó gửi từng phần đến DeepSeek để dịch, hạn chế tình trạng AI bị ”ảo giác”. Chương trình cũng yêu cầu AI trích xuất các thuật ngữ và tên riêng quan trọng, sau đó cập nhật bảng từ vựng để có cách dịch nhất quán. Khi hoàn thành, công cụ tiếp tục rà soát toàn bộ cuốn sách theo từng phần.

Sau khi đăng tải phiên bản chuyển ngữ đầu tiên, Ping nhận thấy vẫn còn lỗi như biệt danh khác nhau của nhân vật chính Kaho, phần chú giải và thuật ngữ không nhất quán, cách diễn đạt thiếu tự nhiên. Anh quyết định chỉnh sửa mã lập trình để hướng dẫn trí tuệ nhân tạo một cách tỉ mỉ, nhận thấy phiên bản thứ hai tốt hơn, dù tốn nhiều thời gian.

Trên nền tảng Douban của Trung Quốc, một độc giả nhận định: ”Nếu đây hoàn toàn là AI, chất lượng thật đáng kinh ngạc”. Tài khoản này cũng đặt câu hỏi về vai trò của dịch giả khi ”trí tuệ nhân tạo đã có thể làm được nhiều như vậy”.

Tuy nhiên, bản dịch cũng nhận những ý kiến trái chiều trong giới xuất bản. Lin Shaohua – dịch giả của nhiều tác phẩm như Kafka trên bờ biển, Rừng Na Uy – nhận thấy phiên bản chuyển ngữ của Wenyi trôi chảy về ngữ pháp nhưng không thể nắm bắt giọng văn thực sự của Murakami.

Nanshan Youlu, dịch giả Nhật – Trung làm bán thời gian, cùng một người bạn bắt đầu dịch thủ công The Tale of Kaho ngay trong ngày sách ra mắt. Sau khi hoàn thành, họ phải xóa khỏi mạng xã hội vì cho rằng phiên bản của Wenyi gần như bám sát nguyên tác tuyệt đối. Nhưng nếu đọc kỹ, Nanshan Youlu cho rằng bản dịch AI vẫn có cảm giác rời rạc về mặt ngữ cảnh, thiếu nhất quán, cảm giác ”được chắp vá lại từ nhiều mảnh”.

Vấn đề bản quyền cũng được đặt ra với trường hợp của Ping cũng như những người dịch tác phẩm mà không có thỏa thuận cấp phép, bất kể bản chuyển ngữ có thu được lợi nhuận hay không. Theo Luật Bản quyền của Trung Quốc, sử dụng các ấn phẩm đã xuất bản cho mục đích học tập, nghiên cứu hoặc thưởng thức cá nhân là hợp pháp. Điều này không áp dụng nếu việc đó bị coi là gây hại đến quyền và lợi ích của chủ sở hữu, chẳng hạn tác động tiêu cực đến doanh số bán sách của Murakami tại Trung Quốc.

Tuy nhiên, luật sư Zhang Jie thuộc một hãng luật tại Thượng Hải, Trung Quốc cho biết những quy định về sao chép, chuyển thể, dịch thuật và phổ biến tác phẩm vẫn áp dụng với nội dung tạo bằng AI. Thử nghiệm của Ping cũng cho thấy tiềm năng nếu trí tuệ nhân tạo được các nhà xuất bản sử dụng hợp pháp.

Liu Chengxu – biên tập viên tại Nhà xuất bản Nhân dân Quảng Đông – nói sẽ chọn AI nếu tác phẩm gốc dễ hiểu. Ngược lại, với những cuốn sách phức tạp hơn, con người vẫn là ưu tiên hàng đầu.

Dù có lợi ích rõ ràng về việc tối ưu chi phí làm sách, Puzhao – biên tập viên tại Nhà xuất bản Dịch thuật Thượng Hải – nhận thấy việc sử dụng AI để dịch vẫn chưa phải lựa chọn khả thi. Ông dẫn chứng bản dịch nổi tiếng của Emily Wilson về sử thi Odyssey của Homer đã khơi dậy những cuộc thảo luận rộng rãi, chứng tỏ dịch thuật không chỉ đơn thuần là sự chuyển giao từ ngữ một cách máy móc mà là cách sử dụng ngôn ngữ đương đại để giới thiệu tác phẩm đến với những độc giả mới.

Về mặt đạo đức, Puzhao thừa nhận không thích AI vì nó ”tước đoạt cơ hội việc làm của con người”. Ông cũng không chấp nhận việc tác giả đã bỏ ra nhiều thời gian, công sức để tạo ra nội dung gốc nhưng sản phẩm lại bị đưa vào để huấn luyện AI.

Tháng 7/2025, Betsy Reavley và Fred Freeman – hai nhà sáng lập của nhà xuất bản Bloodhound Books – ra mắt dịch vụ dịch tiểu thuyết bằng trí tuệ nhân tạo Globescribe. Theo Bookseller, chỉ cần tải bản thảo, chọn ngôn ngữ, ứng dụng này sẽ đưa ra bản chuyển ngữ và sẵn sàng xuất bản trong vài giờ. Tuy nhiên, điều này khiến nhiều nhà văn, dịch giả lo ngại về chất lượng ngôn ngữ và vấn đề văn hóa.

Trước đó vào tháng 3/2025, Hội tác giả Anh (SoA) kêu gọi chính phủ buộc Meta chịu trách nhiệm việc dùng sách của họ để huấn luyện trái phép mô hình AI Llama 3. Anthropic AI cũng bị kiện với lý do tương tự, song, tại phiên tòa cuối tháng 6, phán quyết của tòa án một phần chấp thuận hành vi mà đơn vị này thực hiện đối với những cuốn sách được mua và quét hợp pháp.

Phương Linh (theo Sixth Tone, The Bookseller)