‘Ngàn mùa hoa’ dạy trẻ biết yêu thương

* Bài cảm nhận cho chuyên mục ”Cuốn sách tôi yêu”

Có những cuốn sách đọc xong, độc giả thường ghi nhớ một câu chuyện hoặc ấn tượng với một nhân vật. Cũng có những tác phẩm khép lại rồi nhưng vẫn để lại một khoảng lặng rất lâu không thể gọi tên. Ngàn mùa hoa của nhà văn Băng Sơn, với hai tập Nét đẹp quê hương và Nét đẹp thiên nhiên, trong ấn tượng của tôi là một quyển sách như thế.

Không có biến cố lớn lao, tình tiết kịch tính, những trang viết của nhà văn Băng Sơn chạm đến độc giả từ điều rất đỗi bình thường: Một nhành cây, vài bông hoa, mái nhà, con đường làng, phiên chợ, khoảng trời trong xanh, mùi hương thoang thoảng của cỏ cây. Những điều tưởng chừng đơn giản ấy, qua góc nhìn tinh tế của nhà văn, bỗng trở thành ẩn dụ của ký ức và trải nghiệm văn hóa.

Khi đọc, tôi nhiều lần tự hỏi: Phải chăng quá trình giáo dục một đứa trẻ biết yêu cuộc đời cũng có thể khởi đầu từ việc dạy em biết nhìn một bông hoa bừng nở dưới nắng? Câu hỏi đơn thuần ấy, càng suy nghĩ càng cảm thấy đặc biệt. Chúng ta đang giáo dục trẻ em trong một thế giới ngày càng phẳng với nhiều hình ảnh, nguồn tin nhưng lại có nguy cơ giảm khả năng quan sát và trải nghiệm thực tế. Thông qua công nghệ thông tin, một đứa trẻ có thể nhận biết rất nhiều thứ được chia sẻ trên màn hình, như một địa danh ở cách mình nửa vòng trái đất hay các nhân vật nổi tiếng.

Nhưng liệu em còn nhận ra thời điểm giao mùa đang thay đổi trên hàng cây trước cổng trường. Khi bước vào một khu vườn, em có nắm được tên những loài hoa đang được gieo trồng. Em đã từng cúi xuống ôn tồn quan sát một chiếc lá, lắng nghe tiếng mưa trên mái hiên hay để ý ánh nắng thay đổi trên sân trường?

Cố nhà văn Băng Sơn đã dành phần lớn trang viết của mình để thực hiện một công việc lặng thầm: Dừng lại suy ngẫm trước những điều bình thường trong cuộc sống mà nhiều người đã vội vã bước qua. Ông tập trung quan sát vào những điều tưởng như nhỏ bé, bình thường, từ đó nhận ra các bài học ẩn chứa ý nghĩa sâu xa.

Một bông hoa đôi khi không chỉ có mỗi tên gọi mà thêm cả màu sắc, hương thơm, thời điểm bừng nở, nơi sinh trưởng và nhiều trải nghiệm gắn liền với cộng đồng. Một phong cảnh quê hương đâu chỉ đơn thuần là cảnh vật. Nó ẩn chứa trong đó lối sống, phong tục, nếp nghĩ và cả một phần trải nghiệm cá nhân của mỗi người. Đó cũng chính là điều mà thông qua hoạt động giáo dục cần khơi dậy ở học sinh. Đào Hành Chi, nhà giáo dục nổi tiếng người Trung Quốc, từng nói: ”Dạy muôn điều cốt lõi cũng là dạy các em trở thành con người biết sống chân thật và muôn màu”.

Tôi nghĩ đến những giờ học của mình. Có những lúc, giáo viên quá bận tâm đến việc làm sao để học sinh ghi nhớ được khái niệm, nội dung và hoàn thành được một bài kiểm tra. Ta có thể rất hài lòng nếu học sinh trả lời đúng câu hỏi, viết chính xác cấu trúc, đạt điểm cao.

Nhưng rồi một câu hỏi khác xuất hiện: Em có trở thành một con người tinh tế hơn sau bài học ấy không? Từ những tri thức được học, em có học được việc xúc động trước một cảnh đẹp? Có biết thương một người lao động hay xấu hổ khi vứt một mẩu rác xuống sân trường? Có biết cúi xuống nhặt một chiếc lá đẹp? Hay nhận ra mẹ mình đã già đi? Có nhận ra rằng quê hương không chỉ là một địa danh trong bài học mà còn là nơi có những người mình yêu thương?

Nếu câu trả lời là có, bài học ấy đã đi xa hơn một tiết lên lớp chỉ với vỏn vẹn 45 phút. Cũng bởi, mục đích cuối cùng của hành trình giáo dục không phải chỉ tạo ra những học sinh hiểu biết về tri thức mà còn là những con người biết thấu cảm, suy nghĩ và nhận thức. Ngàn mùa hoa gieo cho tôi niềm tin rằng văn chương có thể làm được điều đó.

Đặc biệt, hai chữ ”quê hương” trong tác phẩm của Băng Sơn khiến tôi nghĩ nhiều về giáo dục hiện nay. Chúng ta thường gieo trong lòng học sinh về tình yêu quê hương thông qua những khái niệm rất lớn. Chúng ta nói về lịch sử, truyền thống, danh nhân, chiến công và các giá trị văn hóa. Những điều ấy xét cho cùng là cần thiết. Tuy nhiên, để một đứa trẻ thật sự yêu quê hương, trước hết em phải có ký ức riêng với vùng đất ấy.

Quê hương không bắt nguồn từ điều gì vĩ đại. Đó có thể những hình ảnh giản dị như cây phượng trước cổng trường, con đường em đi học mỗi sáng, hàng cau sau nhà bà, mùi rơm của mùa gặt hoặc là món bánh mẹ mua trong một buổi chiều. Những điều ấy không có trong mọi bài kiểm tra. Nhưng chúng có thể trở thành phần sâu nhất trong hành trình giáo dục nhân cách.

Vì vậy, thay vì giới hạn các bài học trong bốn bức tường, hãy đưa học sinh ra ngoài sân trường, cho các em thời gian quan sát một hàng cây, ghi lại sự thay đổi của bầu trời trong một tuần. Chúng ta cũng có thể cho các em hỏi ông bà về một món ăn quê, tỉ mỉ tìm hiểu tên một dòng sông, con đường đã đi qua mỗi ngày nhưng chưa bao giờ thực sự nhìn kỹ. Và rồi, từ những điều nhỏ ấy, hãy để các em tự trả lời câu hỏi thật khái quát: ”Quê hương có ý nghĩa gì với tôi?”.

Tôi nhận ra một điều rất đáng suy nghĩ trong Ngàn mùa hoa: Vẻ đẹp không nằm ở sự xa xôi mà ngay cạnh chúng ta. Nhưng để phát hiện và nhận ra, con người phải biết sống chậm. Đây có lẽ là bài học cần thiết với trẻ em ngày nay, khi các em lớn lên giữa một thế giới có tốc độ nhanh, xem nhiều đoạn video ngắn, thông tin dồn dập, sự chú ý bị chia nhỏ. Trong hoàn cảnh ấy, khả năng ngồi yên và quan sát một sự vật trong vài phút tưởng chừng đơn giản lại trở thành năng lực đặc biệt. Một học sinh không thể cảm nhận vẻ đẹp của một bài thơ nếu em không có khả năng đọc chậm rãi. Em không thể thấu hiểu nội tâm một nhân vật nếu chỉ chăm chú muốn biết ”đáp án”. Em cũng chẳng thể yêu thiên nhiên khi bản thân chỉ nhìn cây cối qua màn hình.

Và rồi, từ những mùa hoa, tôi nghĩ đến một bài học lớn hơn: Giáo dục tình yêu phải đi cùng giáo dục trách nhiệm. Không thể dạy học sinh yêu thiên nhiên mà lại để các em vô tư xả rác. Không thể dạy các em yêu quê hương mà không cho chúng hiểu trách nhiệm gìn giữ môi trường sống. Và đương nhiên, chẳng thể nói về những cánh đồng, các mùa hoa, mấy hàng cây nếu trong đời sống hàng ngày, chúng ta vẫn xem thiên nhiên là thứ có thể tùy tiện khai thác và vứt bỏ. Tình yêu thật sự bao giờ cũng dẫn đến hành động. Một học sinh biết trân trọng quê hương sẽ bắt đầu quan tâm đến những gì đang xảy ra quanh mình.

Như thế, từ một cuốn sách văn chương, giáo dục có thể mở ra những bài học về môi trường, văn hóa, lối sống và trách nhiệm công dân. Đó là lúc việc đọc không còn dừng lại ở giới hạn ”đọc để biết” mà tiến tới thay đổi cách sống. Có lẽ điều đẹp nhất mà một người thầy có thể làm không phải là khiến học sinh nhớ mãi tên mình mà là trao cho các em một đôi mắt biết nhìn, trái tim biết rung động, tâm hồn biết xót xa trước cái xấu, biết trân trọng cái đẹp và cúi xuống trước những điều bé nhỏ.

Khép lại cuốn Ngàn mùa hoa, tôi nghĩ đến những học trò của mình. Tôi không biết sau này các em sẽ trở thành ai, đi đến thành phố nào, làm công việc gì. Có thể các em sẽ đi rất xa, đạt được nhiều thành công. Dẫu cuộc sống ra sao, tôi luôn kỳ vọng giữa những năm tháng trưởng thành, các em sẽ có lúc hân hoan vì một cơn mưa bất chợt rơi xuống, lãng đãng cảm nhận một mùa hoa đi ngang qua cửa sổ hay đơn thuần là cảm nhận một mùi hương của cỏ cây chạm vào ký ức, bần thần nhung nhớ về một hàng cây, con đường, góc sân trường hay đơn thuần là bài học cũ.

Khi ấy, có lẽ các em sẽ nhận ra có những bài học không chỉ nằm trong điểm số, có những giá trị không thể chỉ đo bằng thành tích. Và có những mùa hoa, dù đã trải qua từ rất lâu, vẫn âm thầm bừng nở trong tâm hồn một con người. Đó có lẽ cũng là lúc hành trình giáo dục hoàn thành phần đẹp nhất của mình: Không chỉ dạy một đứa trẻ biết nhiều tri thức hơn, mà giúp em trở thành một con người biết yêu thương nhiều hơn.

Độc giả mọi độ tuổi có thể gửi bài viết (không giới hạn số lượng) về email [email protected], tên mail là: “Bai cam nhan Cuon sach toi yeu”.

Mỗi bài có độ dài tối đa 1.500 từ, là sáng tác mới, chưa từng đăng tải trên các phương tiện truyền thông hoặc mạng xã hội. Khuyến khích những bài viết có hình ảnh đi kèm (ảnh sách hoặc hình ảnh độc giả cùng sách). Tác giả chịu trách nhiệm về bản quyền nội dung và hình ảnh. Những bài hay, truyền cảm hứng sẽ được chọn đăng ở mục Sách của báo VnExpress.