Đầu những năm 2000, chính quyền TP HCM cũ từng lên kế hoạch từng bước xóa hoàn toàn 101 điểm ngập vào năm 2020. Hàng loạt dự án chống ngập trọng điểm được đầu tư cho một tương lai hết ngập.
Trải qua 5 nhiệm kỳ, bài toán chống ngập càng trở nên lớn hơn sau khi TP HCM sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu. Theo Sở Xây dựng TP HCM, siêu đô thị này hiện có 159 điểm ngập, trong đó 76 điểm ở TP HCM cũ, 52 vị trí ở Bình Dương cũ, và 31 khu vực ở Bà Rịa – Vũng Tàu cũ.
Sau hơn 25 năm xóa ngập bất thành, trong bản dự thảo Quy hoạch giai đoạn 2025-2050, tầm nhìn 100 năm dự kiến được trình HĐND phê duyệt cuối tháng này, TP HCM chuyển từ triết lý “thoát nước nhanh” sang “quản lý rủi ro ngập ở mức chấp nhận được”.
Theo đó, thành phố sẽ giữ lại ít nhất 30% vùng trũng ở Nam Bình Chánh, Nhà Bè, Cần Giờ làm nơi chứa lũ. Sân vận động, quảng trường hay công viên, bãi rác cũ được thiết kế thấp hơn mặt đường, trở thành “bể chứa lộ thiên” tạm thời khi mưa cực đoan. Những tuyến đê bao không còn phù hợp có thể bị hạ thấp. Cùng với đó, thành phố sẽ giải quyết triệt để các điểm ngập đô thị trong giai đoạn 2026-2030.
NGƯỜI CÁO
Nghe ngay
Khu vực lõi trung tâm TP HCM cũ hiện có 48 điểm ngập thường xuyên. Nguyên nhân chủ yếu do triều cường hoặc mưa lớn gây quá tải hệ thống thoát nước, kết hợp sụt lún 2-5 cm mỗi năm khiến tình trạng ngập tăng.
TP HCM quy hoạch đây là vùng bảo vệ tuyệt đối theo chiến lược 3 bước thấm – trữ – thoát, kết hợp nâng cốt nền đô thị. 13 cống kiểm soát triều cùng nhiều hồ điều tiết, nhà máy xử lý nước thải sẽ được xây dựng, nâng cấp.
Tại khu vực nam Rạch Chiếc và TP Thủ Đức (cũ) tồn tại 19 điểm ngập do mưa và triều, đồng thời là vùng hạ du chịu tác động khi hồ Trị An xả lũ. Nơi đây có địa hình trũng thấp, hệ thống thoát nước chưa đồng bộ hoặc đã xuống cấp, quá tải. Lòng rạch bị thu hẹp, bồi lắng và lấn chiếm.
Tương lai, thành phố sẽ nạo vét, mở rộng và khơi thông dòng chảy, đầu tư bao bảo vệ kèm cống trữ tạm thời và thoát nước trọng lực.
Phía bắc TP HCM – Bắc Rạch Chiếc, Củ Chi – có các điểm ngập kèm phễu lún do khai thác nước ngầm. Bình Dương cũ cũng ghi nhận nhiều điểm ngập dọc quốc lộ. Nguyên nhân là địa hình trũng thấp ven sông Sài Gòn – Thị Tính, hệ thống cống nhỏ, hẹp; kết hợp mưa lớn, triều cường dâng và xả lũ từ hồ Dầu Tiếng.
TP HCM sẽ áp dụng giải pháp điều phối thượng nguồn, nạo vét và gia cố sông suối, duy trì và bảo vệ hành lang thoát lũ, đồng thời xây dựng 4 cống ngăn triều.
Khu vực Cần Giờ cũ không ghi nhận điểm ngập thường xuyên. Tuy nhiên, huyện đảo này cùng với Nam Bình Chánh và Nhà Bè (cũ) được định hướng giữ lại và khôi phục ít nhất 30% vùng trũng tự nhiên giai đoạn 2030-2050.
Khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu cũ hiện có 31 điểm ngập, do mạng lưới cống chung thoát nước mưa – nước thải đã cũ, chưa hoàn chỉnh. Nước mưa dồn nhanh từ sườn núi kết hợp triều cường ven biển gây ngập.
Tương lai, thành phố sẽ nâng cấp, hoàn thiện mạng lưới cống thoát nước và bổ sung cửa xả ra sông/biển; trồng rừng phòng hộ đầu nguồn, khôi phục rừng ngập mặn ven biển để giảm ngập lụt và chống xói lở bờ biển.
Đánh giá cao “tham vọng” chống ngập của TP HCM, tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng giải pháp công trình hiện tập trung giải quyết vấn đề ngập do mưa và triều cường. Trong khi, sụt lún mới là nguyên nhân cấp thiết gây ngập cho đô thị triệu dân.
Những ‘hiểu lầm’ về ngập ở TP HCM
Từng nghiên cứu về sụt lún của các thành phố ven biển trên thế giới, GS Benjamin Horton, Trưởng khoa Năng lượng và Môi trường thuộc Đại học Thành phố Hongkong (City University of Hong Kong), nhận định ngập ở TP HCM là bài toán rủi ro phức hợp.
Theo ông, các tác nhân gây ngập bao gồm tổ hợp: lượng mưa, mực nước sông, thủy triều, nước biển dâng, sụt lún, thay đổi sử dụng đất, và hiệu quả của vận hành hệ thống. Các yếu tố này đôi khi tương tác với nhau theo cách phi tuyến tính. Do đó, cải thiện một phần của hệ thống giúp giảm rủi ro tại chỗ, nhưng lại dồn nước sang nơi khác.
Chuyên gia nhận định ngập lụt ở TP HCM đã trở nên thường xuyên, gây xáo trộn, khó kiểm soát hơn vì nhiều sức ép cùng tác động. Trong đó, sụt lún là trung tâm của vấn đề.
Trong một nghiên cứu công bố năm 2022, nhóm của ông Horton ước tính tốc độ sụt lún trung bình ở TP HCM khoảng 1,62 cm mỗi năm trong giai đoạn 2014-2020. Tốc độ này chênh lệch đáng kể giữa các khu dân cư khác nhau.
So sánh với quốc gia khác, các nhà khoa học xác định TP HCM nằm trong top những đô thị ven biển đang chìm nhanh nhất thế giới. Mô phỏng dựa trên kịch bản cho thấy, nếu tiếp tục sụt lún với tốc độ hiện tại, đến năm 2030, diện tích ngập lụt tại TP HCM sẽ tăng 20 km2.
*Phần lớn khu vực Cần Giờ không có số liệu do radar vệ tinh không đo được độ lún ở khu vực rừng ngập mặn và mặt nước.
Nguồn: Nghiên cứu về tốc độ sụt lún của 48 thành phố ven biển trên thế giới của Cheryl Tay và các cộng sự (2022).
Tốc độ lún của 10 thành phố ven biển
Tốc độ lún trung vị (cm/năm): Một nửa số điểm đo của các thành phố lún nhanh hơn mức này.
Tốc độ lún đỉnh (cm/năm): Độ lún tại các điểm lún mạnh nhất.
PGS.TS Lê Trung Chơn, Viện trưởng Nghiên cứu phát triển bền vững (Đại học Tài nguyên và Môi trường), đánh giá tốc độ lún tại TP HCM còn nghiêm trọng hơn, khoảng 2-5 cm mỗi năm. Nhiều nơi tập trung công trình thương mại có thể lên tới 7-8 cm.
Theo nghiên cứu của ông Chơn và các cộng sự, sụt lún ở TP HCM đang diễn ra trên diện rộng. Khu vực ảnh hưởng nặng là dọc sông Sài Gòn theo trục tây bắc – đông nam, cùng quận 7 và quận 8 (cũ). Hơn 50% diện tích của TP HCM có cao độ chỉ 1-2 m so với mực nước biển, nhất là khu nam.
Theo GS Horton, con số chính xác phụ thuộc vào vị trí, giai đoạn và phương pháp đo, nhưng thông điệp khoa học là nhất quán: Ở một số khu vực tại TP HCM, nền đất đang lún nhanh hơn tốc độ nước biển dâng.
Hiện tượng trên cũng được nhận diện trong bản thuyết minh dự thảo Quy hoạch 2025-2050, tầm nhìn 100 năm TP HCM. Theo đó, sụt lún nền đất ở TP HCM diễn ra liên tục từ năm 1990, với độ lún tích lũy đến nay khoảng 1 m. Tốc độ cao gấp hai lần mực nước biển dâng.
Nguyên nhân cốt lõi gây lún chủ yếu từ con người, thông qua các hoạt động khai thác nước ngầm quá mức, đô thị hóa và gia tăng tải trọng tĩnh, tải trọng động từ giao thông, tốc độ bê tông hóa cao.
Đánh giá tổng thể, đơn vị lập quy hoạch nhận định TP HCM hứng chịu ngập lụt do bốn nhóm nguyên nhân chính: nền địa hình thấp trũng; hệ thống thoát nước cũ kỹ; mưa cực đoan ngày càng gia tăng tần suất và cường độ; cùng triều cường trên hệ thống sông Sài Gòn – Đồng Nai ngày càng dâng cao. Sụt lún, triều cường và nước biển dâng làm nguy cơ TP HCM ngày càng “chìm dần” và ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển lâu dài.
Để giải quyết, TP HCM dự kiến thay đổi triết lý từ “thoát nước nhanh, chống ngập thụ động” sang “quản lý rủi ro ngập ở mức chấp nhận được”. Tư duy quy hoạch mới là kiểm soát xác suất xảy ra sự cố ngập, giảm thiểu hậu quả, và tăng khả năng phục hồi nhanh chóng sau mỗi sự kiện cực đoan.
Thành phố đưa ra các nguyên tắc nền tảng khi định hướng quản lý rủi ro ngập tích hợp trong quy hoạch, bao gồm: an toàn đa tầng, ưu tiên giải pháp thuận tự nhiên, và thích nghi chủ động.
Trong tương lai, địa phương dự kiến áp dụng mô hình “thành phố bọt biển”, xây dựng mạng lưới liên kết các hành lang xanh và khu sinh thái, đồng thời đầu tư hệ thống kiểm soát ngập đồng bộ.
Gần hơn, giai đoạn 2026-2030, TP HCM đặt mục tiêu giải quyết triệt để các điểm ngập đô thị trên địa bàn thành phố và phấn đấu giảm 50% thiệt hại do ngập lụt. Để làm được, trong kế hoạch mới nhất ban hành ngày 2/10, thành phố dự kiến thực hiện 87 dự án chống ngập, tổng vốn trên 142.000 tỷ đồng.
Chiến lược ba bước – thấm – trữ – thoát – trong quản lý rủi ro ngập của TP HCM
Theo ông, một điểm ngập có thể được cải thiện nhờ nâng cấp hệ thống thoát nước, máy bơm, cống ngăn triều hay công trình kênh rạch. Tuy nhiên, mối nguy tiềm ẩn vẫn tiếp tục biến đổi khi mưa cực đoan, thủy triều, mực nước biển, sụt lún và quá trình phát triển thay đổi.
Vì vậy, chuyên gia khuyến nghị chiến lược dài hạn của TP HCM nên mang tính thích ứng, thay vì xây dựng quanh một dự báo duy nhất. Các quyết định quy hoạch cần kiểm nghiệm trên nhiều kịch bản tương lai khả dĩ, gồm cả sự kiện thiên tai kết hợp.
Quan điểm trên cũng được TS.KTS Trần Thị Lan Anh, nguyên Phó cục trưởng Cục Phát triển đô thị Bộ Xây dựng, đưa ra khi đánh giá Quy hoạch tổng thể TP HCM.
Bà nhận định quy hoạch có nhiều điểm tiến bộ, nhưng vẫn còn những điểm thiếu hụt lớn. Một trong số đó là đồ án chưa xác định rõ ngưỡng rủi ro cụ thể, mặc dù đã có đầy đủ dữ liệu dự báo về nước biển dâng, sụt lún, hồ điều hòa. Các số liệu chưa được chuyển hóa thành ngưỡng kích hoạt hành động.
Chuyên gia cho rằng về lâu dài, một hệ thống quy hoạch có khả năng chuyển đổi không chỉ là công cụ phòng ngừa rủi ro, mà còn là lợi thế cạnh tranh. Các nhà đầu tư dài hạn quốc tế ngày càng đánh giá đô thị theo năng lực quản trị rủi ro khí hậu minh bạch, có thể kiểm chứng.
Nguy cơ mỗi người mất 10 triệu đồng/năm
Hậu quả của ngập lụt sẽ ngày càng nặng nề nếu TP HCM không hành động, đặc biệt trong bối cảnh sụt lún, phát triển đô thị và biến đổi khí hậu tiếp diễn. Ngập lụt nhiều khả năng sẽ trở nên thường xuyên hơn, sâu hơn và kéo dài hơn ở những khu vực dễ bị ảnh hưởng nhất.
GS Horton cảnh báo ngập lụt “kinh niên” làm suy giảm dần mức độ ổn định và sống được của một số khu dân cư nhất định. Về kinh tế, thiệt hại bao gồm nhà cửa và hạ tầng bị hư hại, giao thông gián đoạn, mất ngày công, hay chuỗi cung ứng bị đứt gãy.
Để đo lường tác động của ngập lụt tại TP HCM, một nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Địa khoa học Đức (GFZ) đã khảo sát 250 doanh nghiệp siêu nhỏ ở các khu vực thường xuyên ngập của TP HCM, phần lớn là cửa hàng bán lẻ.
Kết quả cho thấy giai đoạn 2010-2020, các hộ trải qua các trận ngập không quá nghiêm trọng, độ ngập trung bình là 30 cm và nước thường rút sau vài giờ. Tuy nhiên, các cơ sở vẫn thiệt hại trung bình 18,2% doanh thu do phải ngừng hoặc giảm hoạt động trong thời gian ngập. Thiệt hại trực tiếp về hàng hóa và tài sản là 4,7%.
Về xã hội, ngập lụt kéo dài làm gia tăng bất bình đẳng ở đô thị. Từ năm 2016, World Bank đã chỉ ra 68-85% các khu nhà tạm, nhà xuống cấp ở TP HCM nằm trong vùng ngập, dao động tùy theo kịch bản lũ. Ngập lụt tác động trực tiếp nhất đến các hộ gia đình có ít nguồn lực để di dời, hoặc không có chi phí để gia cố nhà cửa, bảo vệ tài sản.
Chưa kể, việc này gây ra các tác động sức khỏe khác như tiếp xúc với nước ô nhiễm, sự cố giao thông, căng thẳng, áp lực tinh thần khi lo lắng các trận mưa ngập tiếp theo. Theo chuyên gia, các gánh nặng này không chia đều. Người thu nhập thấp và người nhập cư thường tập trung ở khu vực dễ bị ảnh hưởng hơn.
Những hệ lụy trên chưa phải tất cả. Thuyết minh dự thảo quy hoạch của TP HCM đưa ra ma trận đánh giá tác động của các rủi ro khí hậu đối với hạ tầng đô thị và các ngành kinh tế trọng yếu, dựa trên phân tích của tập đoàn tư vấn Boston (BCG).
Mức độ tác động của thiên tai với hạ tầng đô thị và ngành kinh tế trọng yếu
Theo đó, hầu hết lĩnh vực từ hạ tầng và dịch vụ đô thị đều chịu tác động với mức độ khác nhau của các rủi ro khí hậu. TP HCM đánh giá logistics, cảng biển, kho bãi, đô thị – vùng, bất động sản, kỹ thuật xây dựng và du lịch là các nhóm có mức độ “phơi nhiễm” nặng nhất.
Theo tính toán của World Bank, dưới tác động tổng hợp của biến đổi khí hậu kết hợp sụt lún nền đất, nước biển dâng và ngập lụt do mưa cực đoan, đến năm 2050, TP HCM có thể thiệt hại khí hậu lên đến 8,7 tỷ USD mỗi năm nếu không có giải pháp giảm thiểu hiệu quả.
Nếu chia con số này cho 22,2 triệu dân của thành phố theo kịch bản dân số ước tính năm 2050, trung bình mỗi người sẽ chịu thiệt hại 10 triệu đồng/năm do ngập lụt.
Nhìn nhận tổng thể các tác động trên đối với một siêu đô thị như TP HCM, GS Horton nêu rõ ngập lụt không nên chỉ được nhìn nhận như một mối đe dọa khí hậu trong tương lai. Nó đã là một vấn đề về phát triển, công bằng và sức khỏe cộng đồng.
Theo ông, thành công của các biện pháp chống ngập không nên chỉ đánh giá bằng số điểm ngập được xóa khỏi danh sách. Nó cần phải bao gồm cả mức giảm độ sâu khi bị ngập, số hộ bị ảnh hưởng, mức gián đoạn kinh doanh, tác động sức khỏe và thời gian phục hồi của cộng đồng.
Đồ họa: Khánh Hoàng – Thanh Hạ
Dữ liệu nguồn mở về tốc độ sụt lún của 48 thành phố ven biển trên thế giới, công bố từ nghiên cứu Sea-level rise from land subsidence in major coastal cities (Cheryl Tay và các cộng sự, 2022) đăng trên Science Sustainability.
Bản đồ các điểm sụt lún của TP HCM cũng được thể hiện lại từ dữ liệu trên. Các tác giả công bố bản đồ 153.921 điểm đo hợp lệ (giai đoạn 2014-2020) cho riêng địa giới hành chính thuộc TP HCM cũ. Phần lớn khu vực Cần Giờ không có số liệu do radar vệ tinh không đo được độ lún ở khu vực rừng ngập mặn và mặt nước.
159 điểm ngập do Sở Xây dựng TP HCM cung cấp; vị trí được định vị theo tên đường bằng OpenStreetMap nên có thể lệch với thực tế.
Ranh 15 lưu vực thoát nước được vẽ lại từ bản đồ “Lưu vực thoát nước chính” trong tài liệu Quy hoạch tổng thể TP HCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, chỉ mang tính tham khảo.
Thông tin tham khảo từ Vnexpress.net
S8SPORT.NET tổng hợp và biên tập nội dung dựa trên nguồn công khai nhằm mang đến thông tin đầy đủ, thuận tiện cho bạn đọc.
Xem bài viết gốc
Bình luận cộng đồng
0Chưa có bình luận. Hãy là người đầu tiên chia sẻ ý kiến về bài viết này.