Bài thơ ‘Bắt nạt’ gây tranh cãi trở lại

Dịp đầu năm học, những câu chuyện liên quan sách giáo khoa, trong đó có các tác phẩm đưa vào chương trình giảng dạy, thường xuyên được thảo luận trên mạng xã hội. Không ít độc giả nêu ý kiến về bài thơ Bắt nạt, thuộc bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống, Nhà xuất bản Giáo dục phát hành năm 2021.

Nhiều người nhận xét câu từ còn ngô nghê, chưa phù hợp chương trình đào tạo của học sinh lớp 6. Một số câu thơ tạo tranh luận như: ”Tại sao không học hát/ Nhảy híp-hóp cho hay?”, ”Sao không ăn mù tạt/ Đối diện thử thách đi? Thử kẻ yếu làm gì/ Sao không trêu mù tạt?”.

Trên một diễn đàn, độc giả Trần Cẩm Nhung nhớ những bài thơ xưa với ngôn ngữ dễ đọc, dễ hiểu, nhiều cảm xúc, đặt câu hỏi về nghệ thuật và cách dùng từ trong tác phẩm Bắt nạt. Cô Nguyễn Hải – giáo viên môn Ngữ Văn của một trường Trung học cơ sở tại Hà Nội – nói khi dạy bài, cô chọn cách đi sâu vào kỹ năng phòng tránh bắt nạt học đường cho học sinh, thay vì tập trung vào nội dung bài thơ và tác giả.

Năm 2023, tác phẩm từng gây tranh cãi vì vấn đề tương tự. Thời điểm ấy, Nguyễn Thế Hoàng Linh nói việc sử dụng từ ngữ đơn giản, học theo cách trẻ nói chuyện là cách hiệu quả để viết thơ cho trẻ em, còn chiều sâu tác phẩm là những gì nén trong ngôn ngữ ấy. Sau cùng, thông điệp anh muốn gửi đến không chỉ đơn giản rằng: ”Bắt nạt là xấu lắm” mà muốn nói về sự khơi gợi tính quân tử, sự yêu thương muôn loài: “Đừng bắt nạt ai cả”.

Tiến sĩ Hà Thanh Vân nhận định bài thơ không quá dở nhưng cũng không nên đưa vào sách giáo khoa. Bà chỉ ra từ ngữ tác giả sử dụng có nhiều chỗ không chính xác, thậm chí vụng về. Chẳng hạn, câu ”Bất cứ ai trên đời. Đều không cần bắt nạt” nên được sửa thành ”Đều không nên bắt nạt” để đạt chuẩn logic ngữ nghĩa.

Ngoài ra, Tiến sĩ nhận thấy tác phẩm gượng ép về vần, dẫn đến những câu như: ”Vì bắt nạt rất hôi”.

”Đọc xong bài thơ chỉ đọng lại một ý: Không nên bắt nạt. Nhưng thông điệp này được trình bày dài dòng, vô lý với những câu chữ khá ngô nghê, khiến hiệu quả thẩm mỹ về mặt nghệ thuật không có, nội dung cũng không mới lạ, đặc sắc”, bà Vân nói.

* Nguyên văn bài ”Bắt nạt”

Nguyễn Thế Hoàng Linh giữ quan điểm “đã chọn những câu từ đơn giản, sáng rõ, tươi vui, giàu nhạc tính khi viết thơ cho thiếu nhi”. Anh đưa vào các từ có thể mới với các em như ”mù tạt”, ”hip hop” bởi cho rằng ”từ mới mở rộng thêm vốn từ, hiểu biết”.

Tác giả nói: ”Trẻ em ban đầu chưa biết nói từ nào, rồi liên tục học thêm từ mới. Đó là bản năng học, là lẽ tự nhiên của cuộc sống. Người lớn cũng không bao giờ học hết từ mới. Mỗi lần biết thêm một từ, ta mở được thêm một cửa sổ hiểu biết ra thế giới. Và việc học mỗi từ mới, nhất là từ ngắn, rất dễ dàng, thường chỉ tốn vài giây. Khi ta băn khoăn từ này mới với trẻ em thì trẻ đã học xong rồi”.

Với câu thơ: ”Vì bắt nạt rất hôi!”, nhà thơ lý giải ”hôi” là ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, gợi cảm giác bốc mùi, không sạch sẽ, không muốn lại gần, dễ bị xa lánh. Anh cũng cho rằng đây là phép liên tưởng khá bất ngờ, có thể gây bật cười. Nhờ vậy, câu thơ không nặng nề, giáo điều. Theo nhà thơ, có khá nhiều cách dùng vần khác cho câu cuối như: ”Vì bắt nạt nên thôi”, ”Vì bắt nạt là tồi”… nhưng anh chọn từ đắt nhất, trẻ thơ nhất, phù hợp nhất với không khí, mạch cảm xúc của toàn bài.

Về việc tác phẩm vẫn nằm trong sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 6 dù thường xuyên bị ”mổ xẻ”, chỉ trích câu từ, Nguyễn Thế Hoàng Linh cho rằng bài thơ đủ chất lượng nghệ thuật, được giáo viên và học sinh yêu thích. Anh nói: ”’Nếu tác phẩm có ích và giúp phát triển đạo đức thì càng hiệu quả. Điều này hoàn toàn có thể khảo sát sau 5 năm bài thơ được giảng dạy”.

Bên cạnh những ý kiến về nội dung, ngôn ngữ, sự việc gây chú ý khi nhà thơ có màn ”đáp trả” trên trang cá nhân. Anh chia sẻ lại bài phân tích góc độ nghệ thuật ở từng khổ thơ, dẫn liên kết video bài giảng online của một số giáo viên, đồng thời làm thơ cho rằng mọi người ”đọc hiểu kém”, ”hùa nhau chê”, ”giáo điều”, ”a dua”. Nhiều bạn đọc nói tác giả đang có phản hồi chưa phù hợp, thậm chí bị coi là ”đốp chát”.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng – tổng chủ biên sách Ngữ Văn 6, thuộc bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống – nhận định tác phẩm thích hợp mục tiêu của bài học, khơi gợi cho học sinh trao đổi về một vấn nạn trong nhà trường hiện nay, góp phần hạn chế bạo lực học đường.

“Điều đáng tiếc là tác giả đang có những phản hồi chưa phù hợp trên mạng xã hội”, ông Mạnh Hùng nêu quan điểm.

Đồng quan điểm, ở góc độ một người đọc, luật sư Hoàng Hà nhận thấy Nguyễn Thế Hoàng Linh có quyền bảo vệ ”đứa con” của mình, giải thích dụng ý nghệ thuật nhưng không nên nói người khác đang ”chê hùa”, hay ”đọc hiểu kém”.

Theo luật sư, trước đây, khi học một bài thơ, học sinh thường chỉ biết tác giả qua vài dòng tiểu sử in ở cuối. Ngày nay, chỉ cần một chiếc điện thoại, các em có thể truy cập vào trang cá nhân của nhà thơ, đọc những gì người đó viết và tranh luận. Khoảng cách giữa ”tác giả trong sách giáo khoa” và ”con người ngoài đời” gần như không còn. ”Trẻ con không chỉ học chữ trong bài thơ, chúng còn rất dễ tò mò về người đã viết những câu chữ ấy”, anh nói.

Từ câu chuyện của Nguyễn Thế Hoàng Linh, luật sư Hoàng Hà nhận thấy đây là vấn đề đáng để những người làm sách giáo khoa suy ngẫm. Trong thời đại mạng xã hội, việc đưa tác phẩm của một tác giả đương đại vào sách không đơn thuần là lựa chọn một văn bản. Bởi người viết đang sống, vẫn phát ngôn, tương tác với xã hội và rất dễ trở thành một phần trong nhận thức của học sinh về chính sáng tác ấy.

Trước ý kiến nói nhà thơ ”không nên đôi co với người đọc”, Nguyễn Thế Hoàng Linh cho biết không nhìn các thảo luận hay tranh luận như chuyện khen chê mà là sự chia sẻ hiểu biết, góc nhìn.

”Khi chấp nhận thảo luận hai chiều, người ta sẽ biết tiếp nạp, cộng hưởng tri thức thay vì tự giới hạn vào chuyện khen chê. Bạn có thể chê việc người khác chê và họ có thể chê lại chính điều đó. Lời chê giá trị hơn là lời chê chứa tri thức”, nhà thơ nói.